Η απίστευτη (;) ιστορία του Άλαν Τούρινγκ

Ο άνθρωπος που νίκησε τον φασισμό, αλλά ηττήθηκε από την υποκρισία της πατρίδας του.

Υπάρχουν ιστορίες που, όσο απίστευτες κι αν ακούγονται, είναι αληθινές. Η ιστορία του Άλαν Τούρινγκ είναι μία από αυτές. Ο άνθρωπος που έσπασε τον κώδικα Enigma και συντόμευσε τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο κατά τουλάχιστον δύο χρόνια, σώζοντας έτσι εκατομμύρια ζωές, ήταν ο ίδιος άνθρωπος που η χώρα του καταδίκασε για το ποιος ήταν. Γεννήθηκε στις 23 Ιουνίου 1912 στο Λονδίνο και πέθανε στις 7 Ιουνίου 1954, μόλις 41 ετών. Ζωή και θάνατος, και οι δύο μέσα στον ίδιο μήνα: τον Ιούνιο. Συμπτωματικά, τον μήνα που σήμερα γιορτάζουμε το Pride.

Ο Τούρινγκ θεωρείται ο πατέρας της θεωρητικής επιστήμης των υπολογιστών και της τεχνητής νοημοσύνης. Σπούδασε μαθηματικά στο Cambridge και στο Princeton, και τη δεκαετία του 1930 διατύπωσε την έννοια της «μηχανής Τούρινγκ», ένα θεωρητικό μοντέλο υπολογισμού που αποτελεί ακόμη και σήμερα τη βάση της επιστήμης των υπολογιστών. Κατά τη διάρκεια του πολέμου εργάστηκε στο Bletchley Park, όπου ηγήθηκε της ομάδας που αποκρυπτογράφησε τον γερμανικό κώδικα Enigma, θεωρούμενο μέχρι τότε «απόλυτα ασφαλή». Ήταν, με κάθε κριτήριο, εθνικός ήρωας. Μόνο που η χώρα του δεν τον αντιμετώπισε ποτέ έτσι όσο ζούσε.

Το Ινστιτούτο του Βερολίνου που έκαψαν οι Ναζί

Για να καταλάβουμε γιατί η ιστορία του Τούρινγκ έχει τόσο βαθιά σχέση με το Pride, χρειάζεται να γυρίσουμε λίγο πίσω, στο Βερολίνο της δεκαετίας του 1920.

Εκεί, ο Γερμανός γιατρός Μάγκνους Χίρσφελντ, ο ίδιος ομοφυλόφιλος, είχε ιδρύσει το 1919 το Institut für Sexualwissenschaft, το πρώτο στον κόσμο Ινστιτούτο Σεξουαλικής Επιστήμης. Το ινστιτούτο προσέφερε συμβουλευτική, σεξουαλική εκπαίδευση, θεραπεία για σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα και χειρουργική επέμβαση αλλαγής φύλου, ανάμεσα στις πρώτες στον κόσμο. Εκεί δούλεψαν δεκάδες γιατροί, ερευνητές και ειδικοί, και χιλιάδες άνθρωποι πέρασαν από τις πόρτες του, πολλοί δωρεάν.

Η άνοδος του Χίτλερ το έθεσε αμέσως στο στόχαστρο. Στις 6 Μαΐου 1933, μόλις τρεις μήνες μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Χίτλερ, μέλη μιας ναζιστικής φοιτητικής οργάνωσης μπήκαν στο Ινστιτούτο Σεξουαλικής Επιστήμης στο Βερολίνο και, μαζί με μέλη της SA (πρόδρομου των SS), το λεηλάτησαν, αρπάζοντας τη βιβλιοθήκη και τα αρχεία του. Λίγες μέρες αργότερα, τα κλαπέντα βιβλία, αντικείμενα και οι ιατρικοί φάκελοι καταστράφηκαν σε μία από τις πολλές δημόσιες καύσεις βιβλίων που οργανώθηκαν σε όλη τη Γερμανία. Μια προτομή του Χίρσφελντ είχε παρελάσει στους δρόμους πριν πεταχτεί κι αυτή στη φωτιά. Ο ίδιος ο Χίρσφελντ βρισκόταν εξόριστος στο Παρίσι και είδε την καταστροφή της δουλειάς μιας ζωής σε ένα δελτίο ειδήσεων στον κινηματογράφο.

Δεκάδες χιλιάδες ιατρικοί φάκελοι, ερευνητικά δεδομένα και δεκαετίες γνώσης για το φύλο και τη σεξουαλικότητα χάθηκαν εκείνο το βράδυ. Σύμφωνα με ιστορικούς, η επιστήμη και η έρευνα για τη σεξουαλικότητας και την ταυτότητας φύλου πήγε πίσω κατά δεκαετίες, πολλοί λένε και έναν αιώνα, αφού η γνώση που χτίστηκε εκεί δεν ξανααποκτήθηκε παρά πολύ αργότερα, μέσα από εντελώς διαφορετικές και διάσπαρτες πηγές.

Και η καταστροφή δεν σταμάτησε εκεί: Με βάση λίστες διευθύνσεων που είχαν κλαπεί από το ίδιο το Ινστιτούτο, το ναζιστικό κόμμα συνέλαβε άνδρες που θεωρούνταν ομοφυλόφιλοι και τους έστειλε σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η γνώση που υπήρχε για να βοηθήσει ανθρώπους χρησιμοποιήθηκε, τελικά, για να τους εντοπίσει και να τους καταστρέψει.

 

Τα στρατόπεδα και οι αριθμοί

Η δίωξη που ξεκίνησε εκείνη την άνοιξη του 1933 εξελίχθηκε σε κάτι πολύ μεγαλύτερο. Με την παρ. 175 του γερμανικού ποινικού κώδικα να αυστηροποιείται διαρκώς, οι αριθμοί είναι σοκαριστικοί: περισσότεροι από 100.000 άνδρες συνελήφθησαν στη Γερμανία ως ομοφυλόφιλοι κατά τα χρόνια του ναζιστικού καθεστώτος, περίπου 50.000 καταδικάστηκαν επίσημα, και 5.000 ως 15.000 από αυτούς στάλθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, όπου φορούσαν το διαβόητο ροζ τρίγωνο. Εκεί υποβλήθηκαν σε εξαναγκαστικό ευνουχισμό, ιατρικά «πειράματα» για να βρεθεί «θεραπεία» της ομοφυλοφιλίας, και σε ιδιαίτερα βάναυσες συνθήκες εργασίας.

Το ποσοστό θνησιμότητας ήταν από τα υψηλότερα ανάμεσα σε όλες τις κατηγορίες κρατουμένων: ιστορικοί υπολογίζουν ότι ανάμεσα στο 55% και το 65% των κρατουμένων με ροζ τρίγωνο πέθαναν μέσα στα στρατόπεδα, ένα ποσοστό που σε ορισμένα στρατόπεδα ξεπερνούσε ακόμη και τη θνησιμότητα άλλων κατηγοριών «προς αναμόρφωση» κρατουμένων.

(Αξίζει να σημειωθεί ότι η Παράγραφος 175 αφορούσε αποκλειστικά άνδρες. Οι Ναζί, μέσα από το πρίσμα της δικής τους πατριαρχικής ιδεολογίας, δεν αναγνώριζαν αυτόνομη σεξουαλικότητα στις γυναίκες και θεωρούσαν ότι οι λεσβίες μπορούσαν ακόμα να εξαναγκαστούν στον ρόλο της μητέρας για το Ράιχ. Αυτό δεν σήμαινε ότι γλίτωσαν: πολλές διώχθηκαν, έχασαν τις ζωές τους ή στάλθηκαν στα στρατόπεδα ως “αντικοινωνικές”, φορώντας το μαύρο τρίγωνο, όμως οι αριθμοί τους δεν καταγράφηκαν ποτέ επίσημα υπό την κατηγορία της ομοφυλοφιλίας).

Όταν κάποιος αναρωτιέται γιατί γιορτάζουμε το Pride και όχι, ας πούμε, έναν μήνα για τους ετεροφυλόφιλους, εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ξεκάθαρη απάντηση. Οι ετεροφυλόφιλοι δεν βασανίστηκαν κατά χιλιάδες, δεν στειρώθηκαν με τη βία, δεν φορούσαν σήμα στη στολή της φυλακής για να τους ξεχωρίζουν οι φύλακες, δεν τους έστελναν σε στρατόπεδα θανάτου επειδή αγαπούσαν όποιον αγαπούσαν. 

Το Pride δεν γιορτάζει μια ταυτότητα ως ανώτερη. Είναι μια ημέρα μνήμης και διεκδίκησης που γεννήθηκε δεκαετίες αργότερα στους δρόμους της Νέας Υόρκης, απέναντι στην αστυνομική βία. Όμως, ρίζες του βρίσκονται σε κάθε ιστορία διωγμού -από το Βερολίνο και το Λονδίνο μέχρι το Stonewall. Θυμάται μια παγκόσμια ιστορία αποκλεισμού που υπήρξε πραγματική, συγκεκριμένη και πρόσφατη, και διεκδικεί τον χώρο που χρειάστηκε αίμα για να κατακτηθεί.

Η ειρωνεία: ο ομοφυλόφιλος που νίκησε τους Ναζί

Κι εδώ είναι που η ιστορία κλείνει έναν τραγικό, όσο και υποκριτικό κύκλο. Η συμμαχική νίκη στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο παρουσιάστηκε -και ορθά- ως η επικράτηση της ελευθερίας απέναντι στο σκοτάδι του ναζισμού που έκαιγε βιβλία και έστελνε ανθρώπους στα στρατόπεδα με ροζ τρίγωνα. Η αποκρυπτογράφηση της Enigma στο Bletchley Park, με τον Τούρινγκ στο επίκεντρο, συντόμευσε τον πόλεμο κατά δύο χρόνια τουλάχιστον, σώζοντας εκατομμύρια ζωές.

Το καθεστώς, λοιπόν, που κατέστρεψε το Ινστιτούτο του Χίρσφελντ και έστειλε χιλιάδες ομοφυλόφιλους στα στρατόπεδα, νικήθηκε εν μέρει χάρη στο μυαλό ενός ομοφυλόφιλου άνδρα. Όμως, για τους ομοφυλόφιλους, η πτώση του Χίτλερ δεν έφερε την απελευθέρωση. Το ίδιο νομικό και κοινωνικό πλαίσιο παρέμενε ενεργό και εξίσου απάνθρωπο στα σπίτια των νικητών. Η δουλειά του Τούρινγκ παρέμεινε άκρως απόρρητη για δεκαετίες. Η μυστικότητα που τον προστάτευσε στρατιωτικά ήταν η ίδια μυστικότητα που τον άφησε χωρίς καμία υποστήριξη όταν η ίδια του η χώρα γύρισε εναντίον του. Η πατρίδα του δεν είχε σκοπό να του συγχωρήσει το ποιος ήταν.

Η ποινή και ο θάνατος

Το 1952 ο Τούρινγκ συνελήφθη και δικάστηκε για «βαριά ασέλγεια» (gross indecency), αφού παραδέχτηκε μια ερωτική σχέση με έναν άνδρα. Η ομοφυλοφιλία ήταν τότε ποινικό αδίκημα στη Βρετανία. Το δικαστήριο τού έδωσε μια «επιλογή»: φυλάκιση, ή αναστολή με όρο να υποβληθεί σε ορμονική θεραπεία, αυτό που σήμερα ονομάζουμε χημικό ευνουχισμό. Ο Τούρινγκ επέλεξε τη δεύτερη οδό. Αναγκάστηκε να λαμβάνει γυναικείες ορμόνες ως εναλλακτική της φυλάκισης, μια θεραπεία που του προκάλεσε σωματικές αλλαγές και τον άφησε χωρίς τη δυνατότητα να συνεχίσει την ερευνητική του δουλειά, αφού η καταδίκη του στέρησε την κρατική του διαβάθμιση ασφαλείας.

Στις 7 Ιουνίου 1954, ο Τούρινγκ βρέθηκε νεκρός στο σπίτι του στο Wilmslow, από δηλητηρίαση κυανίου. Δίπλα στο κρεβάτι του βρισκόταν ένα μισοφαγωμένο μήλο. Η επίσημη ανάκριση κατέληξε σε αυτοκτονία, αν και το μήλο δεν εξετάστηκε ποτέ για κυάνιο, και ορισμένοι ιστορικοί έχουν αμφισβητήσει έκτοτε αυτό το συμπέρασμα, προτείνοντας πιθανότητα ατυχήματος. Ό,τι κι αν συνέβη ακριβώς εκείνη τη νύχτα, ένα είναι αναμφισβήτητο: ο άνθρωπος που έσωσε τη χώρα του πέθανε μόνος, σε ηλικία 41 ετών, έχοντας υποστεί ταπείνωση και ιατρική βία από το ίδιο κράτος για το οποίο πολέμησε.

Η αναγνώριση ήρθε πολύ αργότερα και σε στάδια. Το 2009, μετά από συλλογή υπογραφών και πιέσεις των πολιτών, ο τότε πρωθυπουργός Γκόρντον Μπράουν ζήτησε δημόσια συγνώμη εκ μέρους της βρετανικής κυβέρνησης για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκε ο Τούρινγκ. Το 2013, η βασίλισσα Ελισάβετ Β’ του παραχώρησε μεταθανάτια βασιλική χάρη, ανατρέποντας επισήμως την καταδίκη του 1952. Λίγα χρόνια μετά, το 2019, η Τράπεζα της Αγγλίας ανακοίνωσε ότι ο Τούρινγκ θα γίνει το πρόσωπο του νέου χαρτονομίσματος των 50 λιρών, το οποίο τελικά κυκλοφόρησε το 2021, με την Τράπεζα να υψώνει τη σημαία του Pride στα κεντρικά της γραφεία την ημέρα της κυκλοφορίας. Μια αναγνώριση που, όσο σημαντική κι αν είναι, ήρθε δεκαετίες μετά τον θάνατό του, και πολύ αργά για να αλλάξει τίποτα στη ζωή ενός ανθρώπου που η ίδια του η χώρα κατέστρεψε.

Γι’ αυτό υπάρχει το Pride

Η ιστορία του Τούρινγκ δεν είναι απλώς μια μακρινή υποσημείωση στα βιβλία της ιστορίας. Είναι μια διαρκής υπενθύμιση. Όταν ο Τούρινγκ βρέθηκε στο στόχαστρο του κράτους, στερήθηκε τη δουλειά του, την αξιοπρέπειά του και, τελικά, την ίδια του την ασφάλεια. Πέθανε μόνος, χωρίς ένα δίκτυο υποστήριξης, χωρίς μια κοινωνία που θα του έλεγε ότι η ταυτότητά του δεν είναι έγκλημα.

Σήμερα, οι εποχές έχουν αλλάξει, αλλά ο μηχανισμός της απόρριψης παραμένει ο ίδιος. Η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι όταν ένας νέος ή μια νέα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομο έχει στη ζωή του έστω έναν ενήλικα που τον στηρίζει και τον αποδέχεται, ο κίνδυνος απόπειρας αυτοκτονίας μειώνεται κατά 40%. Αυτό δεν είναι ένα απλό στατιστικό δεδομένο· είναι η διαφορά ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο. Είναι η απάντηση σε όσους ρωτούν γιατί χρειαζόμαστε ακόμη το Pride. Το Pride υπάρχει για να μην πεθαίνει κανείς πια μόνος στο σκοτάδι, όπως ο Τούρινγκ.

Δεν χρειάζεται να είσαι ειδικός, ακτιβιστής ή να ξέρεις την τέλεια ορολογία. Αρκεί να είσαι παρών, να ακούς και να δείχνεις σε ένα νέο άνθρωπο πως ό,τι κι αν είναι, ανήκει. Ο Άλαν Τούρινγκ έσωσε εκατομμύρια ζωές από τον φασισμό, αλλά κανείς δεν ήταν εκεί για να σώσει τη δική του. Σήμερα, ο καθένας από εμάς μπορεί να σώσει μία ζωή και να το ξέρει.

Γίνε αυτός ο ενήλικας.