Από το Lean In στο Careless People

Χρειάζεται να συμπαθείς την δημιουργό για να αξιοποιήσεις το εργαλείο;

Η απαγόρευση

Υπάρχουν βιβλία που τα αγοράζεις επειδή κάποιος σου τα σύστησε, και υπάρχουν βιβλία που τα αγοράζεις επειδή κάποιος προσπάθησε να σε εμποδίσει να τα διαβάσεις. Το Careless People της Sarah Wynn-Williams, πρώην στελέχους της Meta/Facebook, ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία. Λίγο πριν την κυκλοφορία του, η εταιρεία κινήθηκε νομικά για να εμποδίσει την προώθησή του και απαγόρευσε στη συγγραφέα να το προωθεί ή να μιλάει δημόσια γι’ αυτό. Το αποτέλεσμα ήταν το αναμενόμενο: το βιβλίο εκτοξεύτηκε στις λίστες ευπώλητων. Ο νόμος του Streisand δεν διαψεύδεται ποτέ: η απαγόρευση είναι το καλύτερο marketing που μπορεί να έχει ένα βιβλίο.

Κι εγώ λοιπόν το αγόρασα. Δεν θα το αγόραζα ίσως τόσο γρήγορα αν δεν με είχε ιντριγκάρει η ίδια η προσπάθεια φίμωσης. Το διάβασα, λοιπόν, με μια περιέργεια που δεν ήταν καθαρά λογοτεχνική, αλλά πιο προσωπική: πόσο σίγουρες μπορούμε να είμαστε, τελικά, για τα επαγγελματικά πρότυπα που ακολουθούμε; Γιατί το κύριο πρόσωπο που εμφανίζεται στο βιβλίο δεν είναι άλλο από τη Sheryl Sandberg -τη γυναίκα που για μια ολόκληρη γενιά επαγγελματιών γυναικών υπήρξε συνώνυμο της ενδυνάμωσης και τα βιβλία της οποίας είχα διαβάσει όταν έπαιρνα αποφάσεις για την επαγγελματική μου πορεία.

Η δική μου εμπειρία με το Lean In

Σε προηγούμενο άρθρο μου είχα αναφερθεί στη συμμετοχή μου σε ένα Lean In circle (δείτε το εδώ) μία από τις μικρές ομάδες γυναικών σε θέσεις ηγεσίας που εμπνεύστηκαν από το ομώνυμο βιβλίο της Sandberg. Δεν ήταν εμπειρία που τη βίωσα επιπόλαια. Μέσα από αυτές τις συναντήσεις πήρα πρακτικά μαθήματα για τον επαγγελματικό στίβο -πώς να διαπραγματεύεσαι, πώς να μιλάς σε ένα δωμάτιο γεμάτο άντρες, πώς να μην απολογείσαι για τη φιλοδοξία σου. Αλλά κέρδισα κάτι πιο σημαντικό από τεχνικές: μια ουσιαστική κατανόηση του τι σημαίνει γυναικεία αλληλεγγύη και φιλία στην πράξη, όχι στη θεωρία.

Το ερώτημα που μου γεννήθηκε διαβάζοντας το Careless People ήταν το εξής: αν αυτή η εμπειρία ήταν πραγματικά ωφέλιμη για μένα, πόσο τελικά με αφορά ο πραγματικός χαρακτήρας ή τα προσωπικά κίνητρα της γυναίκας που στάθηκε η αφορμή γι’ αυτήν;

Τι λέει το Careless People

Το Careless People δεν είναι ένα ουδέτερο ντοκουμέντο. Είναι μια προσωπική, βαθιά υποκειμενική αφήγηση, γραμμένη από μια γυναίκα που εργάστηκε στο Facebook μεταξύ 2011 και 2017 και απολύθηκε με τρόπο που η ίδια περιγράφει (και προσωπικά την πιστεύω) ως άδικο. Το πορτρέτο που ζωγραφίζει για τη Sandberg και γενικότερα για την ηγεσία της εταιρείας είναι αυτό μιας ελίτ αποκομμένης από την πραγματικότητα, λέει ότι είναι ένα μέρος «που δεν υπάρχουν ενήλικες στο δωμάτιο». Όπως γράφει χαρακτηριστικά η ίδια, το Facebook αποτελείται από ανθρώπους που θεωρούν πως οι κανόνες δεν ισχύουν γι’ αυτούς. Η απόσταση ανάμεσα στη δημόσια ρητορική περί ενδυνάμωσης των γυναικών και την εσωτερική εταιρική κουλτούρα που περιγράφεται είναι, σύμφωνα με το βιβλίο, τεράστια.

Δεν χρειάζεται όμως ιδιαίτερη οξυδέρκεια για να καταλάβει κανείς πως η Wynn-Williams δεν γράφει ως ουδέτερη παρατηρήτρια. Δεν προσπαθεί καν να δικαιολογήσει την απέναντι πλευρά· η γραφή της βγάζει προσωπική πικρία και ένταση σε κάθε σελίδα. Κι αυτό είναι λογικό, αν σκεφτεί κανείς την πραγματικότητά της: απολύθηκε με τρόπο τραυματικό, χωρίς την ασφάλεια μιας ουδέτερης απόστασης από την οποία θα μπορούσε να γράφει. Η καριέρα της σήμερα συνδέεται αναγκαστικά με αυτή τη δημόσια ρήξη -με τη συμμαχία με τους επικριτές του Facebook. Δεν είναι, δηλαδή, μια αμερόληπτη μάρτυρας, είναι μέρος της ιστορίας που αφηγείται, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την οπτική της.

Και όμως, εδώ βρίσκεται και το πιο ανησυχητικό σημείο: ακόμα κι αν δεχτούμε πλήρως ότι υπάρχει εμπάθεια στη γραφή της, ακόμα κι αν αφαιρέσουμε τα τρία τέταρτα του βιβλίου ως υπερβολή ή προσωπική οργή, αν έστω το ένα τέταρτο από όσα καταγράφει για τα προσωπικά δεδομένα, την ασφάλεια των χρηστών και «το κέρδος πάνω απ’ όλα» είναι αλήθεια, τότε υπάρχει σοβαρότατος λόγος να αναρωτηθούμε όλοι μας τι κάνουμε ακόμα στα social media.

 

Το πορτρέτο της Sandberg

Δύο περιστατικά που περιγράφει το βιβλίο έρχονται, με τρόπο σχεδόν ειρωνικό, σε ευθεία αντίθεση με το μήνυμα του Lean In.

Το πρώτο αφορά μια πτήση επιστροφής από το Νταβός το 2016, δώδεκα ωρών, όπου η Sandberg, σύμφωνα με την αφήγηση της Wynn-Williams, κατέλαβε το μοναδικό κρεβάτι της πτήσης και επέμενε να ξαπλώσουν μαζί, παρά την άρνησή της. H Wynn-Williams τότε ήταν έγκυος και περιέγραψε πώς η άρνησή της οδήγησε σε ψυχρότητα στη σχέση τους.

Το δεύτερο αφορά μια περιγραφή έντονης, σχεδόν ασφυκτικής εξάρτησης όσων βρίσκονταν στον στενό κύκλο της: η Wynn-Williams περιγράφει ένα σύστημα ανεπίσημων κανόνων υπακοής και εγγύτητας, όπου η αφοσίωση ανταμειβόταν με προνόμια (όπως ακριβά δώρα και προσκλήσεις), ενώ η απόσταση τιμωρούνταν με σταδιακή περιθωριοποίηση. Δεν είναι τυχαίο ότι η ίδια η φράση-κλειδί του βιβλίου, «lean in», αποκτά μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο μια δεύτερη, πιο σκοτεινή σημασία -όχι ενδυνάμωση, αλλά υποταγή στις ανάγκες του ανώτερου στελέχους.

Αξίζει, βέβαια, η σαφήνεια: η Meta έχει αρνηθεί κατηγορηματικά αυτούς τους ισχυρισμούς, χαρακτηρίζοντάς τους ψευδείς και συκοφαντικούς, και τουλάχιστον ένας πρώην συνάδελφος που βρισκόταν στο ίδιο αεροπλάνο έχει δώσει διαφορετική εκδοχή των γεγονότων. Δεν μπορούμε να είμαστε απόλυτα σίγουρες ποια εκδοχή είναι η ακριβής. Αυτό όμως δεν αναιρεί το ερώτημα που θέτει η ίδια η αντίθεση ανάμεσα στο δημόσιο αφήγημα και την ιδιωτική καταγγελία: αν έστω μικρό μέρος αυτών των περιστατικών ισχύει, τότε η απόσταση ανάμεσα στο πρότυπο που πουλήθηκε σε εκατομμύρια γυναίκες και στην καθημερινή πρακτική μέσα στην εταιρεία είναι τεράστια.

Ο διαχωρισμός: Το εργαλείο απέναντι στον δημιουργό

Εδώ φτάνουμε στο ερώτημα που πραγματικά με απασχολεί. Η Sheryl μπορεί να λέει άλλα δημόσια και να κάνει άλλα ιδιωτικά. Το Facebook μπορεί να αδιαφορεί πλήρως για τον χρήστη πέρα από το κέρδος που αντιπροσωπεύει. Και τα δύο αυτά μπορεί να είναι αλήθεια ταυτόχρονα με κάτι άλλο: ότι το Lean In, ως πλαίσιο σκέψης, με βοήθησε πραγματικά. Και ότι η παρουσία μου σε Facebook και Instagram, παρότι δεν έφερε ποτέ σπουδαία επισκεψιμότητα στο blog μου, έδωσε τη δυνατότητα σε συγκεκριμένους ανθρώπους να βρουν τα γραπτά μου και να διαβάσουν κάτι χρήσιμο τη στιγμή που το χρειάζονταν και ίσως να βοηθηθούν στη ζωή τους.

Δεν σημαίνει αυτό ότι κλείνω τα μάτια στη σκοτεινή πλευρά. Αναγνωρίζω τους κινδύνους μιας πλατφόρμας που έχει κατηγορηθεί για τόσα πολλά, και συνεχίζω να την χρησιμοποιώ επειδή, προς το παρόν, δεν έχω βρει καλύτερη γέφυρα επικοινωνίας με τους ανθρώπους που θέλω να φτάσω. Δεν είναι άγνοια του κινδύνου· είναι μια διαρκής, άβολη διαπραγμάτευση.

Το εργαλείο δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με τον δημιουργό του από τη στιγμή που περνάει στα χέρια σου. Η τελική αξία ενός μέσου καθορίζεται από τη χρήση που του κάνεις εσύ -από τον τρόπο που το απογυμνώνεις από τα εταιρικά συμφέροντα ή τις προσωπικές σκιές εκείνου που το επινόησε, κρατώντας ό,τι εξυπηρετεί τη δική σου εξέλιξη.

 

Μερικές αναλογίες: Το δικό μου βιβλίο και η ομαδική θεραπεία

Αυτή την αυτονόμηση την κατανοώ καλύτερα όταν σκέφτομαι τη δική μου θέση ως συγγραφέα. Στο βιβλίο μου, «Αποχαιρετώντας τους τοξικούς ανθρώπους», γνωρίζω καλά πως δεν έχει καμία σημασία αν ο αναγνώστης συμπαθεί εμένα ως φυσική παρουσία ή αν ταυτίζεται με κάθε μου επιλογή. (Ασφαλώς, υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στην προσωπική συμπάθεια και στις βαρύτατες καταγγελίες για συστημική κατάχρηση εξουσίας που βαραίνουν την ηγεσία της Meta). Όμως ο κοινός παρονομαστής παραμένει: από τη στιγμή που μια ιδέα ή ένα πλαίσιο δημοσιεύεται, απελευθερώνεται από τον πομπό του. Ο αναγνώστης δεν οφείλει να «πιστέψει» στον συγγραφέα για να εφαρμόσει ένα στρατηγικό πλάνο ανάκαμψης. Αξιολογεί μόνο αν το εργαλείο δουλεύει στην πράξη για τη δική του ζωή.

Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει, νομίζω, και στην ομαδική ψυχοθεραπεία -πάλι με μια σημαντική διαφορά: εκεί τα μέλη είναι συμμετέχοντες, όχι δημιουργοί του πλαισίου. Κανείς δεν παίρνει αξία από μια θεραπευτική ομάδα επειδή αναπτύσσει τέλειες προσωπικές συμπάθειες με όλα τα υπόλοιπα μέλη. Η ουσία και η θεραπευτική αξία της διαδικασίας βρίσκονται στη συμμετοχή, στο πλαίσιο, στη δομή -στο ότι η ομάδα λειτουργεί σαν καθρέφτης. Το Lean In circle με βοήθησε επειδή οι γυναίκες μέσα σε αυτό έβαλαν ουσία, όχι επειδή η Sandberg ήταν εκεί για να την εγγυηθεί.

 

Όχι άσπρο-μαύρο, αλλά συνειδητή υποψία

Το πιο εύκολο θα ήταν να πέσω σε μία από τις δύο παγίδες: είτε να αποθεώσω τυφλά τη Sandberg επειδή το Lean In με βοήθησε, είτε να μηδενίσω πλήρως οτιδήποτε προήλθε από αυτήν επειδή το Careless People αποκαλύπτει μια πιο σκοτεινή εικόνα. Καμία από τις δύο επιλογές δεν αντικατοπτρίζει σωστά την πραγματικότητα.

Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγω είναι πιο άβολο, αλλά πιο ειλικρινές: κρατάμε ό,τι μας εξελίσσει και μας δίνει δύναμη, απορρίπτουμε την αγιοποίηση των προσώπων που στέκονται πίσω από τα εργαλεία, και συνεχίζουμε να κινούμαστε στον ψηφιακό και επαγγελματικό κόσμο πάντα με μια υγιή, συνειδητή δόση υποψίας. Όχι κυνισμό. Υποψία. Είναι διαφορετικά πράγματα, και η διαφορά τους έχει σημασία.