Lean In: Από τη Γυναικεία Φιλία στην Ειλικρινή Συμμαχία
Η ηγεσία δεν θέλει «καλά κορίτσια» ούτε Queen Bees, θέλει γυναίκες που τολμούν να δουν τον καθρέφτη.
Υπάρχει μια στιγμή στη ζωή κάθε γυναίκας που έχει σπουδάσει, έχει εργαστεί σκληρά, έχει συνδυάσει τα πάντα — και στέκεται μπροστά σε έναν σταυροδρόμι: να συνεχίσει ή να αποσυρθεί. Για μένα, αυτή η στιγμή ήρθε όταν η μητρότητα και η επαγγελματική αβεβαιότητα φαίνονταν σαν ασυμβίβαστες δυνάμεις. Ήταν τότε που ένα βιβλίο έπεσε στα χέρια μου και με έσπρωξε να παραμείνω στον επαγγελματικό στίβο.
Το βιβλίο ήταν το Lean In της Sheryl Sandberg — της πρώην Επιχειρησιακής Διευθύντριας (COO) της Meta (τότε Facebook), που το εξέδωσε το 2013. Η Sandberg μας προτρέπει να «καθόμαστε στο τραπέζι των αποφάσεων», να παίρνουμε ρίσκα, να επιδιώκουμε τους στόχους μας με αυτοπεποίθηση — αμφισβητώντας τα εσωτερικευμένα κοινωνικά εμπόδια που κρατούν τις γυναίκες μακριά από θέσεις ισχύος. Για μένα, αυτό το μήνυμα δεν ήταν απλώς έμπνευση. Ήταν καταλύτης.
Αλλά αυτό που δεν μπορούσα να φανταστώ τότε, ήταν πόσο πιο πλούσιο — και πιο απαιτητικό — θα γινόταν το μάθημα αφότου μπήκα σε ένα Lean In Circle, δηλαδή μια ομάδα γυναικών που στηρίζει η μία την άλλη στην εργασία, που δεν έμοιαζε με τίποτα από αυτό που περίμενα.
Το Δίκτυο στην Πράξη: Περισσότερα από ένα «Ladies’ Club»
Το Ethnic Minority Women Network στον οργανισμό όπου εργαζόμουν δεν το ίδρυσε κάποια ανώτατη διοίκηση, ούτε ήρθε με budget και ανακοινώσεις. Ξεκίνησε από γυναίκες που αποφάσισαν απλώς να βάλουν τις συναντήσεις τους στο ημερολόγιό τους. Κάθε μέλος που ενδιαφερόταν προστέθηκε σε μια ομάδα. Δεν χρειάστηκαν ειδικές εγκρίσεις, πολύπλοκες δομές ή επίσημη χορηγία — χρειάστηκε μόνο η βούληση να δεσμευτούν σε τακτικές συναντήσεις και η αποφασιστικότητα να προστατεύσουν τον χρόνο τους για αυτές.
Για τη δομή και το υλικό των συζητήσεων, αντλήσαμε από το LeanIn.org: ατζέντες, ερωτήσεις για αυτογνωσία, πηγές για θέματα καριέρας. Οι συναντήσεις είχαν εναλλασσόμενη προεδρία — κάθε φορά μια διαφορετική γυναίκα αναλάμβανε να καθοδηγήσει τη συζήτηση. Αυτό από μόνο του ήταν μάθημα ηγεσίας.
Τα θέματα που αγγίξαμε ήταν αληθινά: αυθεντικότητα στον χώρο εργασίας, πώς να διεκδικούμε χωρίς να χαρακτηριστούμε «δύσκολες», η εμπειρία του συνδρόμου απατεώνα (imposter syndrome) σε επαγγελματικά περιβάλλοντα που δεν σχεδιάστηκαν για εμάς, πώς να δίνουμε και να λαμβάνουμε εποικοδομητικό feedback. Συζητήσεις που σπάνια γίνονται με τόση ειλικρίνεια στα επίσημα «meeting rooms».
«Δεν χρειάζεστε προϋπολογισμό ή άδεια από τη διοίκηση. Χρειάζεστε μια ομάδα γυναικών, ένα ημερολόγιο, και τη βούληση να παραστείτε — ξανά και ξανά.»
Η Πρόκληση της Ταυτότητας: «Λευκή / Άλλη»
Ήμουν η μόνη Λευκή γυναίκα στο δίκτυο. Ή σχεδόν — γιατί εδώ αξίζει να γίνουμε πιο ακριβείς. Είμαι Ελληνίδα μετανάστρια στην Αγγλία, και στη Βρετανία κατατάσσομαι ως «White / Other» — όχι «White British». Αυτή η λεπτή διαφορά μού επέτρεψε να συμμετέχω με έναν τρόπο που, παράδοξα, έμοιαζε πιο ειλικρινής: δεν ανήκα στην πλειοψηφία που ορίζει τους κανόνες, αλλά κουβαλούσα ωστόσο το λευκό προνόμιο σε σχέση με τις άλλες γυναίκες της ομάδας.
Η αναγνώριση του λευκού μου προνομίου δεν είναι μια πράξη αυτομαστιγώματος ή ενοχής· είναι μια πράξη πνευματικής και επαγγελματικής εντιμότητας. Ως Ελληνίδα στην Αγγλία, η προφορά μου και η ιδιότητα της μετανάστριας με τοποθετούν στο “White/Other”, δημιουργώντας μια απόσταση από το βρετανικό κατεστημένο. Όμως, το να αγνοήσω ότι το δέρμα μου μού επιτρέπει να κυκλοφορώ στον κόσμο χωρίς το βάρος του φυλετικού ρατσισμού θα ήταν επαγγελματική τύφλωση. Το προνόμιο δεν είναι σφάλμα, είναι ένα εργαλείο που οφείλεις να ξέρεις ότι κρατάς, ώστε να ξέρεις πώς να το χρησιμοποιήσεις για να ανοίξεις την πόρτα και για άλλους.
Αυτή η θέση μού έδωσε την οπτική γωνία να καταλάβω κάτι που συχνά ξεχνάμε στην Ελλάδα: ότι η ιεραρχία υπάρχει παντού. Όπως εγώ ένιωθα «λιγότερο λευκή» δίπλα σε μια Βρετανίδα, έτσι οφείλω να αναλογιστώ πώς νιώθει μια γυναίκα από την Αλβανία, την Ουκρανία ή τη Συρία που ζει και εργάζεται στην Αθήνα. Το ποιος είναι ο «άλλος» είναι πάντα σχετικό, και είναι δική μας ευθύνη να βλέπουμε ποια γυναίκα βρίσκεται στην τυφλή γωνία του δικού μας περιβάλλοντος.
Μπήκα σε εκείνες τις συναντήσεις όχι για να διδάξω, αλλά για να ακούσω. Και αυτό ήταν το πιο σημαντικό πράγμα που έκανα. Γιατί τι άκουσα; Εμπειρίες διακρίσεων με ένα πρόσημο χρώματος που ποτέ δεν θα είχα συναντήσει ως Ελληνίδα στην Αθήνα — ή ακόμα και ως μετανάστρια στην Αγγλία. Ως γυναίκα γνωρίζω τις μικροεπιθέσεις που αόρατα διαβρώνουν την αυτοπεποίθηση, την κούραση του να αποδεικνύεις συνεχώς την αξία σου σε έναν χώρο που δεν σχεδιάστηκε για σένα, τη μοναξιά του να είσαι η μόνη σε κάθε σημαντική συνάντηση.
Αυτό που δεν είχα καταλάβει ήταν ότι η εμπειρία των συναδέλφων μου δεν είναι απλώς «ο σεξισμός που βιώνει μια λευκή γυναίκα» συν «ο ρατσισμός που βιώνει ένας μη λευκός άνδρας». Είναι μια ξεχωριστή, μοναδική εμπειρία — και αυτό σημαίνει ότι τα «γενικά» φεμινιστικά εργαλεία δεν αρκούν.
Και σιγά σιγά κατάλαβα ότι η ρίζα του προβλήματος του σεξισμού είναι οι ίδιες δυναμικές που δημιουργούν και τον ρατσισμό: Η ανάγκη μας να τοποθετηθούμε σε μια ιεραρχία εξουσίας που ορίζεται από τη λευκή ανδρική ανωτερότητα.
Η επιλογή μου να παρευρεθώ με σεβασμό σε έναν χώρο που δεν άνηκα είχε ένα τίμημα: Απαίτησε να αφήσω πίσω την ψευδαίσθηση ότι μόνο και μόνο επειδή είμαι γυναίκα είμαι καλή προς τις άλλες γυναίκες. Και ανακάλυψα ότι δεν θα μπορούσα να είμαι καλή γιατί έχω μεγαλώσει στο ιεραρχικό σύστημα των λευκών που με έχει διδάξει να είμαι κόσμια απέναντι στους άλλους, αλλά όχι ενάρετη.
«Women — stop being nice. Start being kind.»
Η Ανατροπή: Από τη Φιλία στη Συμμαχία
Το περιστατικό που άλλαξε τον τρόπο που σκεφτόμουν δεν συνέβη μέσα στην ομάδα — συνέβη στη δουλειά μου. Μια άλλη λευκή μετανάστρια, επίσης από Ευρώπη, επίσης με εμπειρία αποξένωσης στο Ηνωμένο Βασίλειο, επέλεξε να με υπονομεύσει — με λεπτό αλλά αδιαμφισβήτητο τρόπο. Αυτό που με εντυπωσίασε δεν ήταν μόνο η πράξη. Ήταν η ανακάλυψη ότι η κοινή μας εμπειρία ως γυναίκες και ως μετανάστριες δεν μας έκανε αυτόματα συμμάχους — ούτε καν αλληλέγγυες.
Είχα κάνει την ανάλυσή μου για το φαινόμενο της Queen Bee – της γυναίκας που για να κρατήσει τη μοναδική θέση στην εξουσία πρέπει να κρατήσει τις υπόλοιπες πιο κάτω (δείτε το άρθρο εδώ) και νόμιζα ότι αυτή ήταν όλη η εξήγηση.
Όταν όμως το έφερα το πρόβλημά μου στην ομάδα, η αντίδραση ήταν αποκαλυπτική. Δεν πήρα απλώς συμπάθεια — πήρα κατεύθυνση. Μία από τις γυναίκες μου πρότεινε το White Women: Everything You Already Know About Your Own Racism and How to Do Better των Regina Jackson και Saira Rao, ιδρυτριών του οργανισμού Race2Dinner. Ο οργανισμός που διευθύνεται από μία γυναίκα με καταγωγή από την Ινδία και μία μαύρη γυναίκα διοργανώνει δείπνα αποκλειστικά για λευκές γυναίκες, με στόχο την αποδόμηση του δικού τους ρατσισμού. Σκέφτηκα: αυτές οι γυναίκες δεν με παρηγορούσαν — με εκπαίδευαν, χωρίς καν να έχουν υποχρέωση να το κάνουν.
Το βιβλίο των Jackson και Rao προκαλεί μια επώδυνη αλλά αναγκαία παραδοχή: η παραδοσιακή «λευκή γυναικεία φιλία» συχνά οικοδομείται πάνω στην άνεση και την αποφυγή της σύγκρουσης. Προτιμάμε να είμαστε «ευγενικές» παρά ειλικρινείς. Αυτή η ευγένεια όμως λειτουργεί ως τείχος. Όταν μια φιλία απαιτεί να αποστρέψουμε το βλέμμα από την αδικία που υφίσταται η διπλανή μας για να μην χαλάσει η «καλή ατμόσφαιρα», τότε δεν μιλάμε για αδελφότητα, αλλά για συνενοχή στην ησυχία. Η αληθινή γυναικεία αλληλεγγύη δεν είναι ένα διαρκές «συμφωνώ μαζί σου», αλλά μια πολιτική συμμαχία που αντέχει την κριτική, τη ρήξη και την ουσιαστική αλλαγή.
Αυτό που συχνά βαφτίζουμε ευγένεια στη φιλία, είναι στην πραγματικότητα μια «λευκή ευθραυστότητα» που μας εμποδίζει να ακούσουμε την αλήθεια χωρίς να νιώσουμε ότι απειλούμαστε.
«Η φιλία επιδιώκει άνεση. Η συμμαχία επιδιώκει αλλαγή. Και οι δύο μπορεί να συνυπάρχουν — αλλά η δεύτερη απαιτεί από εσένα να δεις τον καθρέφτη.»
Ως επαγγελματίας, συνειδητοποίησα ότι η στρατηγική μου ήταν ελλιπής. Νόμιζα ότι το «Queen Bee» φαινόμενο ήταν ένα ατομικό ψυχολογικό πρόβλημα κάποιων γυναικών. Η τριβή μου με το δίκτυο μου αποκάλυψε ότι ήταν συστημικό έλλειμμα συμμαχίας. Η ωρίμανσή μου ήρθε όταν κατάλαβα ότι για να είμαι αποτελεσματική ηγέτιδα, δεν αρκεί να ξέρω να διαπραγματεύομαι τον μισθό μου· πρέπει να ξέρω να διαβάζω τις δυναμικές εξουσίας που κρατούν την ομάδα μου διασπασμένη.
Το Μάθημα των Role Models
Σε μια από τις πιο αποκαλυπτικές συζητήσεις στο δίκτυο, ζητήσαμε η καθεμία να μιλήσει για τα πρότυπά της — τις γυναίκες που την ενέπνεαν επαγγελματικά και προσωπικά. Οι άλλες γυναίκες εθνικής μειονότητας ανέφεραν δέκα, δεκαπέντε, είκοσι ονόματα. Εγώ μπορούσα να σκεφτώ δύο — τρία.
Αυτή η ανισορροπία δεν ήταν τυχαία — αλλά ούτε και είχε τον λόγο που αρχικά σκέφτηκα. Δεν υπήρχαν απλώς περισσότερες γυναίκες εθνικής μειονότητας που «τα κατάφεραν» ως πρότυπα. Το ζήτημα ήταν διαφορετικό και πιο ουσιαστικό: οι γυναίκες αυτές είχαν περισσότερα πρότυπα που ήταν γενικά αναγνωρισμένα — για την ακεραιότητά τους, την αξιοπιστία τους, την ηθική τους στάση. Πρότυπα που δεν μπορούσαν απλώς να τα θαυμάζεις από μακριά, αλλά θα ήθελες να τα κάνεις φίλες σου. Είχαν χτίσει έναν κατάλογο από ανθρώπους που μπορούσαν να εμπιστευτούν — γιατί αυτές οι γυναίκες μπορεί να μην ήταν πάντα κόσμιες, αλλά ήταν ενάρετες. Είχαν ακεραιότητα χαρακτήρα.
Είχαν βρει αυτήν την «άπιαστη» γυναικεία φιλία!
«White women — stop trying to compete with each other for a piece of white men’s power. It hurts everyone.»
Φεμινισμός σημαίνει Αντιρατσισμός
Δεν μπορεί να υπάρξει ουσιαστική γυναικεία ενδυνάμωση που να αφορά μόνο μερικές γυναίκες. Η ιστορία του φεμινισμού έχει δυστυχώς αρκετά παραδείγματα κινημάτων που ισχυρίστηκαν ότι μιλούν για «όλες» — αλλά στην πράξη αποκλείσαν τις γυναίκες εθνικής μειονότητας, τις ΛΟΑΤΚΙ+ γυναίκες, τις γυναίκες με αναπηρία. Ο διατομεακός φεμινισμός (intersectional feminism) δεν είναι «extra» ή ιδεολογικό πρόσθετο — είναι η προϋπόθεση για να είναι πραγματικός ο φεμινισμός.
Το Lean In κίνημα έχει δεχτεί κριτική ακριβώς γι’ αυτό: ότι απευθύνεται κυρίως σε γυναίκες που ήδη έχουν αρκετά προνόμια ώστε να «lean in». Αυτή η κριτική έχει αξία. Αλλά τα εργαλεία του κινήματος — οι δομημένες συζητήσεις, η εναλλασσόμενη ηγεσία, η εστίαση στην αυτογνωσία και στα εμπόδια — παραμένουν χρήσιμα, αν τα χρησιμοποιούμε με διευρυμένη οπτική.
«Μην φτιάξετε ένα Lean In Circle απλά για να νιώσετε καλύτερα με τις φίλες σας. Φτιάξτε το για να βρείτε Συμμάχους που θα σας προκαλέσουν να δείτε τον κόσμο και την καριέρα σας μέσα από τα μάτια των “άλλων”. Μόνο τότε η ενδυνάμωση είναι πραγματική.»
Κάλεσμα προς Δράση: Φτιάξτε το Δικό σας Δίκτυο
Αν κάτι από αυτά που διαβάσατε σας άγγιξε, δεν χρειάζεστε άδεια από κανέναν για να ξεκινήσετε. Δεν χρειάζεστε προϋπολογισμό ή εταιρική έγκριση. Χρειάζεστε μόνο: μια ομάδα γυναικών — αρκεί πέντε άτομα για να αρχίσετε. Ένα τακτικό χρονοδιάγραμμα — μια φορά το μήνα αρκεί. Δομημένη ατζέντα — κάποιο από το δωρεάν υλικό του LeanIn.org είναι διαθέσιμο στα ελληνικά, αλλά θα είναι καλύτερο αν μπορείτε να μεταφράζετε από τα αγγλικά. Εναλλασσόμενη ηγεσία — η κάθε γυναίκα αναλαμβάνει να καθοδηγήσει μία συνάντηση. Και το πιο σημαντικό: πρόθεση για δύσκολες συζητήσεις.
Αν είστε γυναίκα εθνικής μειονότητας, ή μετανάστρια, ή ανήκετε σε οποιαδήποτε ομάδα που συχνά αποκλείεται από τα «τραπέζια» των αποφάσεων: το δίκτυό σας δεν χρειάζεται να αντλεί τη νομιμότητά του από τους κανόνες που έχουν θέσει άλλοι. Χρειάζεται μόνο να ξεκινήσει.
Αν είστε λευκή γυναίκα, μετανάστρια ή μη: η καλύτερη πράξη φεμινισμού που μπορείτε να κάνετε σήμερα είναι να μπείτε σε ένα δωμάτιο όπου δεν ανήκετε — και να ακούσετε.
Το Lean In της Sandberg μας έδωσε το θάρρος και τις δεξιότητες για να διεκδικήσουμε μια θέση στο τραπέζι των αποφάσεων. Αλλά η διαθεματικότητα είναι αυτή που μας δείχνει ποιον πρέπει να καλέσουμε να καθίσει δίπλα μας. Η επαγγελματική άνοδος δεν έχει αξία αν δεν μετατρέψουμε το τραπέζι από κλειστό κλαμπ σε χώρο συμπερίληψης.
Προτεινόμενη Βιβλιογραφία
Sandberg, S. (2013). Lean In: Women, Work, and the Will to Lead. Knopf. (Ελληνική έκδοση: Βγείτε Μπροστά, εκδ. Πατάκης)
Jackson, R. & Rao, S. (2022). White Women: Everything You Already Know About Your Own Racism and How to Do Better, Penguin Books
LeanIn.org — Δωρεάν υλικά για Lean In Circles: leanin.org
