Queen Bee: Γυναίκες εναντίον Γυναικών – Από τα Στερεότυπα στην Αλληλεγγύη

«Υπάρχει μια ειδική θέση στην κόλαση για τις γυναίκες που δεν βοηθούν άλλες γυναίκες!» — MADELEINE ALBRIGHT

Γιατί το είπε αυτό η πρώην Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ;

Γιατί, ενώ μιλάμε διαρκώς για γυναικεία αλληλεγγύη, σχεδόν όλες έχουμε μια ιστορία για μια γυναίκα-αφεντικό, μια συνάδελφο ή ακόμα και μια «φίλη» που μας υπονόμευσε; Που μας έκρινε πιο αυστηρά, που μας φέρθηκε ανταγωνιστικά, που φάνηκε να χαίρεται με τη δική μας αποτυχία.

Αυτό το φαινόμενο έχει όνομα: «Queen Bee» ή «Βασίλισσα Μέλισσα».

Πριν από μερικά χρόνια, κατά τη διάρκεια των σπουδών μου, έπεσε στα χέρια μου μια έρευνα γι’ αυτό ακριβώς το θέμα. Η συζήτηση που ακολούθησε στην ακαδημαϊκή μου ομάδα ήταν αποκαλυπτική: καθηγήτριες και ερευνήτριες, γυναίκες που θαύμαζα, μοιράστηκαν ιστορίες όπου είχαν νιώσει «θύματα» μιας άλλης γυναίκας σε θέση εξουσίας. Μερικές παραδέχτηκαν, με πόνο, ότι είχαν γίνει κι οι ίδιες επικριτικές προς άλλες γυναίκες, που είτε ήταν υφιστάμενές τους είτε απλώς τις έβλεπαν ως ανταγωνίστριες. 

Αλλά πριν βιαστούμε να καταδικάσουμε την «Queen Bee», ας ρωτήσουμε κάτι πιο δύσκολο: Μήπως αυτή η γυναίκα δεν είναι απλώς «κακιά»; Μήπως είναι ένα αναμενόμενο δημιούργημα ενός συστήματος που διδάσκει στις γυναίκες ότι υπάρχει χώρος μόνο για μία; Από την Στρουμφίτα μέχρι τις γυναίκες πρωθυπουργούς, η πετυχημένη γυναίκα εμφανίζεται ως εξαίρεση σε μια σειρά πετυχημένων ανδρών. 

Τι ακριβώς είναι η «Queen Bee»;

Ο όρος δεν είναι καινούργιος – περιγράφηκε πρώτη φορά τη δεκαετία του ’70. Αναφέρεται σε γυναίκες σε θέσεις εξουσίας (συνήθως σε ανδροκρατούμενα περιβάλλοντα) που, αντί να βοηθήσουν άλλες γυναίκες να ανέβουν, τις αντιμετωπίζουν πιο επικριτικά από τους άνδρες.

Η μεταφορά είναι σκληρή: στην κυψέλη, μόνο μία μπορεί να είναι βασίλισσα. Αν εμφανιστεί δεύτερη, θα παλέψουν μέχρι θανάτου. Η «Queen Bee» του γραφείου λειτουργεί με τον ίδιο φόβο: ότι υπάρχει χώρος μόνο για μία γυναίκα στην κορυφή.

Συνήθως, παρουσιάζει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά:

• Αποστασιοποιείται. Προβάλλει τα «αρσενικά» της χαρακτηριστικά («Είμαι σκληρή, δεν κλαίω») και υποβαθμίζει τα «θηλυκά».
• Είναι η «Εξαίρεση». Πιστεύει (και το λέει) ότι «δεν είναι σαν τις άλλες γυναίκες». Θεωρεί τον εαυτό της «μία από τα αγόρια».
• Είναι Επιλεκτικά Αυστηρή. Είναι πολύ πιο σκληρή και απαιτητική με τις γυναίκες υφισταμένες της παρά με τους άνδρες συναδέλφους τους.
• Διαιωνίζει το Σύστημα. Υποστηρίζει ότι οι έμφυλες διακρίσεις δεν υπάρχουν – αρκεί «να προσπαθήσεις σκληρά», όπως ακριβώς έκανε αυτή.

Η Ανατροπή: Γιατί Δεν Φταίει (Μόνο) Αυτή;

Καμία γυναίκα δεν ξυπνάει ένα πρωί και αποφασίζει να γίνει «Queen Bee». Γίνεται. Είναι μια στρατηγική επιβίωσης που γεννιέται μέσα από τον εσωτερικευμένο μισογυνισμό.

Τι είναι αυτό; Είναι η στιγμή που, ασυνείδητα, αποδεχόμαστε και αναπαράγουμε τα πατριαρχικά στερεότυπα που μας έμαθαν από παιδιά.

Είναι οι φράσεις που όλες έχουμε ακούσει (ή, ας είμαστε ειλικρινείς, ίσως έχουμε πει):

• «Δεν είμαι σαν τις άλλες κοπέλες, εγώ προτιμώ να μιλάω για πολιτική, όχι για μόδα.»
• «Είναι πολύ συναισθηματική γι’ αυτή τη θέση.»
• «Οι γυναίκες είναι ύπουλες μεταξύ τους.»
• «Ντύνεται πολύ προκλητικά, τι περιμένει;»

Όταν μια γυναίκα λέει αυτά, ουσιαστικά λέει: «Εγώ είμαι η εξαίρεση, μη με χτυπάτε».

Η «Queen Bee» είναι μια γυναίκα που πιθανότατα βίωσε έντονες διακρίσεις στην πορεία της. Για να επιβιώσει, υιοθέτησε τις πιο τοξικές «ανδρικές» συμπεριφορές (επιθετικότητα, ατομικισμός) επειδή πίστευε ότι μόνο έτσι θα την πάρουν στα σοβαρά. Έχοντας θυσιάσει τόσα, βλέπει τις νεότερες γυναίκες και σκέφτεται: «Αφού εγώ τα κατάφερα μόνη μου μέσα σε αυτό το εχθρικό περιβάλλον, ας τα καταφέρουν κι αυτές».

Ποιον Βοηθάει Όλο Αυτό; (Spoiler: Όχι Εμάς)

Όταν οι γυναίκες ανταγωνίζονται για τη μία θέση στο τραπέζι, ποιος κερδίζει; Το ίδιο το τραπέζι, που δεν χρειάζεται ποτέ να αλλάξει.

Το φαινόμενο της «Queen Bee» είναι το τέλειο εργαλείο της πατριαρχίας:

1. Μας Διαιρεί: Αν μαλώνουμε μεταξύ μας για τα ψίχουλα, δεν θα ενωθούμε ποτέ για να διεκδικήσουμε ολόκληρη την πίτα.
2. Νομιμοποιεί την Ανισότητα: Η ύπαρξή της “αποδεικνύει” (ψευδώς) ότι “δεν υπάρχει πρόβλημα, απλά οι άλλες γυναίκες δεν είναι αρκετά σκληρές”.
3. Μετατοπίζει την Ευθύνη: Εστιάζουμε στο πόσο “κακιά” είναι η Μαρία-αφεντικό και όχι στο γιατί η εταιρεία έχει 10 άνδρες διευθυντές και μόνο τη Μαρία.

Το ενδιαφέρον; Δεν υπάρχει αντίστοιχος όρος για τους άνδρες. Ένας άνδρας που είναι σκληρός με τους υφισταμένους του λέγεται απλώς «αφεντικό». Μια γυναίκα λέγεται «σκύλα» ή «Queen Bee».

Πώς Σπάμε τον Κύκλο;

 

Η απάντηση δεν είναι να κατηγορούμε την «Queen Bee» – αυτό απλώς ρίχνει λάδι στην ίδια φωτιά. Η απάντηση είναι να αλλάξουμε το παιχνίδι.

1. Κοίτα τον Καθρέφτη σου. Το πρώτο και πιο δύσκολο βήμα είναι να αναγνωρίσουμε τον εσωτερικευμένο μισογυνισμό σε εμάς. Πόσες φορές έχουμε κρίνει μια άλλη γυναίκα πιο αυστηρά; Πόσες φορές σκεφτήκαμε «αυτή τα θέλει»; Η αυτογνωσία είναι η αρχή της αλληλεγγύης.
2. Γίνε “Mentor”, όχι “Tormentor”. Αν είσαι σε θέση ισχύος, όσο μικρή κι αν είναι, χρησιμοποίησέ την για να ανεβάσεις κι άλλες. Η καθοδήγηση (mentoring) είναι το αντίδοτο στη «Βασίλισσα Μέλισσα». Όταν μια γυναίκα ξέρει ότι υπάρχουν πολλές θέσεις για όλες, ο ανταγωνισμός μετατρέπεται σε συνεργασία. Πρωτοβουλίες και δίκτυα που ενθαρρύνουν ακριβώς αυτό, δείχνουν ότι η συλλογική ενδυνάμωση φέρνει τεράστια αλλαγή.
3. Αμφισβήτησε το Σύστημα, όχι την Παίκτρια. Την επόμενη φορά που θα δεις αυτή τη συμπεριφορά, ρώτα: «Γιατί νιώθει ότι πρέπει να συμπεριφέρεται έτσι; Πόσες άλλες γυναίκες υπάρχουν στο τμήμα της; Γιατί επικροτούμε ή δείχνουμε κατανόηση στον Γιώργο όταν φωνάζει, αλλά κατακρίνουμε την Άννα;».

Το Μέλλον Είναι (Πιο) Αισιόδοξο

Το φαινόμενο της «Queen Bee» δεν είναι γυναικείο χαρακτηριστικό, είναι σύμπτωμα ενός άρρωστου συστήματος.

Η καλή είδηση; Οι έρευνες αλλάζουν. Νεότερες μελέτες (όπως αυτές της Sheryl Sandberg και του Adam Grant) δείχνουν ότι το στερεότυπο αυτό υποχωρεί. Βρήκαν ότι οι γυναίκες σε ηγετικές θέσεις, στην πραγματικότητα, δημιουργούν περισσότερες ευκαιρίες για άλλες γυναίκες και τις προωθούν ταχύτερα.

Ίσως η “Βασίλισσα Μέλισσα” να πεθαίνει.

Ο δρόμος για την ισότητα δεν περνάει από τον ανταγωνισμό για τις λίγες θέσεις στην κορυφή. Περνάει από τη συλλογική απόφαση να φτιάξουμε ένα εντελώς νέο, μεγαλύτερο τραπέζι, όπου θα χωράμε όλες.

 

Προτεινόμενες Πηγές:

• Sandberg, S. (2013). Lean In: Women, Work, and the Will to Lead (κυκλοφορεί στα ελληνικά με τον τίτλο: Βγείτε Μπροστά: Γυναίκες, Εργασία και Θέληση για Ηγεσία, εκδ. Πατάκης)
• Διαδικτυακή πλατφόρμα και πηγές του Lean In: www.leanin.org