Πηνελόπη Αλεξίου: Η ποιητική χαρτογράφηση της γενιάς των Millennials

Σε μια εποχή διαδοχικών κρίσεων, ρευστών ταυτοτήτων και αδιάκοπης αναζήτησης νοήματος, η Πηνελόπη Αλεξίου υψώνει μια ποιητική φωνή βαθιά βιωματική και ταυτόχρονα συλλογική. Αντλώντας υλικό από τον μικρόκοσμο της προσωπικής της εμπειρίας, καταγράφει με οξύτητα και ευαισθησία το κοινωνικό αποτύπωμα της γενιάς των millennials στην Ελλάδα: την επισφάλεια, τη ματαίωση, την έμφυλη ανισότητα, αλλά και τη συγκρατημένη ελπίδα για αλλαγή.

Η ποίησή της δεν λειτουργεί απλώς ως καλλιτεχνική έκφραση, αλλά ως πράξη αναστοχασμού και μαρτυρίας· ως ένας χώρος όπου το πολιτικό εγγράφεται στο σώμα και την καθημερινότητα.

Μέσα από έναν λόγο άμεσο, ρυθμικό και επιτελεστικό, η Πηνελόπη Αλεξίου μετατρέπει το βίωμα μιας γενιάς σε συλλογικό καθρέφτη και ταυτόχρονα σε πρώτο σκαλί μετακίνησης προς ένα πιο συνειδητό και δίκαιο μέλλον.

Επιμέλεια συνέντευξης Βασιλική Ευαγγέλου-Παπαθανασίου 

Τι σας ενέπνευσε να γράψετε για τη γενιά των millennials;

Θα ήταν, ίσως, πιο ενδιαφέρον αν ξεκινούσε από έμπνευση, αλλά στην πραγματικότητα η συγγραφή των Millennials προέκυψε αυτόματα, ήρθε από μόνη της. Ούσα κομμάτι αυτής της γενιάς και της πραγματικότητας που βιώνουμε οι millennials, η γραφή μου μοιραία αποτύπωνε το κοινωνικό γίγνεσθαι μέσα από τον μικρόκοσμο του προσωπικού μου βιώματος. Δεν ήταν προμελετημένο να μιλήσω για μια συγκεκριμένη γενιά ανθρώπων.

Η millennial γενιά αναδύθηκε ως ενιαία θεματική στην ποίηση που έγραφα για περίπου τρία χρόνια. Το συνειδητοποίησα κατά τη διαδικασία της επιμέλειας, πριν γίνει η σύνθεση σε ένα ποιητικό έργο. Συζητώντας τα ποιήματα και τους προβληματισμούς μου με άτομα του κύκλο μου και από το χώρο της ποίησης, κατάλαβα πως υπάρχει μια κοινή βάση στα βιώματα αυτά. Ο συνδετικός κρίκος ήταν η ελληνική εμπειρία της γενιάς των millennials, οι κοινές συνιστώσες πάνω στις οποίες μεγαλώσαμε, οι κοινές απογοητεύσεις, το ζοφερό μας παρόν, η ανάγκη μας να ανταπεξέλθουμε στις αλλεπάλληλες κρίσεις.

Πώς βιώνετε εσείς προσωπικά τα προβλήματα αυτής της γενιάς;

Η ζωή ως millennial και η συγγραφή των αντίστοιχων ποιημάτων προκύπτει σε ένα κλίμα διάχυτης ματαίωσης. Είναι αποκαρδιωτικό να είσαι ένας άνθρωπος γεμάτος ιδέες, έτοιμος να προσφέρει, να δημιουργήσει και να βρίσκεσαι αντιμέτωπη/ος με την ανεργία, με μια παρατεταμένη ανθρωπιστική, ηθική, οικονομική, στεγαστική και περιβαλλοντική κρίση. Πόσες ευκαιρίες έχει αυτός ο άνθρωπος να ξετυλίξει τα ταλέντα του, να ανακαλύψει νέες δεξιότητες, να ζήσει μια πλήρη ζωή; Οι ρυθμοί, ιδίως στις πόλεις, για τους millennials (αλλά και για εμένα) είναι ρυθμοί ταχύτατοι, γεμάτοι άγχος κι εντατικοί. Τα βασικά ερωτήματα που είχα γράφοντας αυτή την ποιητική συλλογή αφορούσαν το αν είναι το παρόν που ζω ήταν αυτό που είχα οραματιστεί, τι συνέβη και πώς (μπορώ) να το αλλάξω. Θέλω το βίωμά μου να είναι η αρχή για μία αλλαγή, και όχι το αποτέλεσμα πολλών καταστάσεων.

 Πιστεύετε ότι η ποίηση μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο κοινωνικής κριτικής; Με ποιον τρόπο;

Η ποίηση είναι ένα κατεξοχήν λογοτεχνικό είδος που μπορεί να ασκήσει κοινωνική κριτική μέσα από την αναστοχαστική της ματιά. Ωστόσο, η ποίηση εξαρτάται από την/τον δημιουργό της. Εάν εκείνη/ος έχει τη διάθεση να αποτυπώσει κριτικά τα προβλήματα του καιρού της/του, τότε η ποίηση γίνεται όχημα για κοινωνική κριτική. Αυτή είναι μία από τις πιο σημαντικές συζητήσεις στο χώρο, γιατί οφείλουμε να αναγνωρίζουμε πως η ποίηση, όπως και κάθε μορφή τέχνης, είναι προέκταση της/του δημιουργού της. Γίνεται καμβάς για να ειπωθούν ανάλεκτα, να χαρτογραφηθούν τα αχαρτογράφητα, να γίνουν αισθητά τα μη υπαρκτά. Δεν εξαρτάται μόνο από τη ματιά του αναγνωστικού κοινού ο τρόπος που θα χρησιμοποιηθεί ένα έργο για να συνδεθεί με ορισμένα ζητήματα του καιρού του ή προγενέστερων εποχών, εξαρτάται επίσης σε μεγάλο βαθμό από την πρόθεση που είχε η/ο δημιουργός κάνοντας το έργο.

Ποια είναι η σχέση σας με τη σύγχρονη κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα;

Ως άνθρωπος του καιρού μου και ενεργό πολιτικό ον, η σχέση μου με την σύγχρονη κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα είναι μια σχέση βιωματική. Δεν με καλύπτει η παρατήρηση, αν και είναι το πρώτο βήμα για να κατανοήσει κάποιο άτομο το κοινωνικό παρόν του. Η πολιτική βιώνεται επειδή ορίζει άμεσα τις ζωές μας, τις επιλογές μας και τις δυνατότητές μας. Οι διαδοχικές κρίσεις στις οποίες μοιραία μεγάλωσα και ενηλικιώθηκα λάξευσαν τη γραφή μου, τη σκέψη μου, με έκαναν την ποιήτρια που είμαι. Αυτό, βγαίνει και στην ποίησή μου. Δεν γράφω πολιτική ποίηση με την παραδοσιακή έννοια, αλλά αποτυπώνω τους τρόπους που το πολιτικό εγγράφεται στο σώμα, τη μνήμη και το καθημερινό. Η πολιτική διάσταση του έργου μου συνίσταται στην αποτύπωση του ελληνικού παραδείγματος, μιας χρονικής και ιστορικής συγκυρίας, που βιώνεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο από τους ανθρώπους μιας γενιάς. Είναι μια μαρτυρία και ταυτόχρονα μια συνειδητή προσπάθεια να διασωθούν όσα προοριζόταν να μείνουν αθέατα και αποσιωποιημένα.

 Θεωρείτε ότι η γενιά των millennials διαφέρει ουσιαστικά από τις προηγούμενες; Σε τι;

Κάθε γενιά διαφέρει από τις προηγούμενες στη βάση των κοινωνικοϊστορικών συνθηκών της περιόδου της, των κυρίαρχων αντιλήψεών της, της οικονομίας και της τεχνολογίας της. Ο συνδυασμός αυτών διαμορφώνει τα σύνορα και τις διακριτές (ή και όχι τόσο διακριτές, ενίοτε) γραμμές μεταξύ των γενεών. Η διαφορά των millennials από τις προηγούμενες γενιές είναι το ότι οι περισσότεροι millennials μεγάλωσαν στις εποχές των μεγάλων υποσχέσεων και της αφθονίας και βρέθηκαν κατά την ενηλικίωσή τους αντιμέτωποι/ες με απανωτές κρίσεις, οι οποίες δεν κλείνουν τον κύκλο τους. Είναι μια γενιά μουδιασμένη, σε burnout, που ακόμη ψάχνει τον τρόπο και τα μέσα για να ανταπεξέλθει στην δυστοπία που βρέθηκε. Κυρίως, όμως, ψάχνει τα εργαλεία για να επιβιώσει.

 Ποια βασικά θέματα αναδεικνύονται στη συλλογή;

Η συλλογή κινείται σε δύο άξονες. Ο πρώτος είναι μια χαρτογράφηση των βιωμάτων της γενιάς των millennials, που αφορά πρωτίστως την εργασιακή επισφάλεια, την κρίση (σε όλα τα μήκη και πλάτη της), καθώς και τις κοινωνικές ανισότητες, όπως για παράδειγμα την έμφυλη διαφορά. Ο δεύτερος άξονας αποτελεί, ως έναν βαθμό, συνέχεια του πρώτου και σχετίζεται με την επίδραση αυτού του παρόντος στα άτομα της γενιάς αυτής. Είναι ο υπαρξιακός άξονας, αναδεικνύοντας ζητήματα όπως η ματαίωση, η ανάγκη για (επανα)προσδιορισμό ταυτότητας, καθώς και η ανάγκη να βρίσκουμε νόημα στη ζωή που ξεδιπλώνεται με τέτοιους όρους. Επιπλέον, ως γυναίκα, με απασχολεί τόσο σε συγγραφικό όσο και σε επιστημονικό, ακαδημαϊκό, προσωπικό κι επαγγελματικό επίπεδο η έμφυλη βία, η έννοια της “φροντίδας” και το έμφυλο χάσμα. Αυτός είναι ένας προβληματισμός που καταλήγει συλλογικός. Η φωνή μου, διά της ποίησης, είναι μέρος ενός όλου που εδώ και χρόνια διεκδικεί ισότητα, συμπερίληψη, προσβασιμότητα, δικαιοσύνη. Υπάρχει πένθος, υπάρχει απώλεια, αλλά υπάρχει και μια συλλογική συνείδηση που ορθώνεται πέρα και πάνω από αυτό διεκδικώντας ένα καλύτερο μέλλον. Έτσι, όλες οι θεματικές διαπλέκονται μεταξύ τους και συμπλέουν προς μία κατεύθυνση: το μέλλον.

Πώς παρουσιάζονται ζητήματα όπως η ανεργία, η επισφάλεια και η αβεβαιότητα για το μέλλον;

Στην ωμή, δυσάρεστη και απωθητική τους πραγματική διάσταση. Παρουσιάζονται, με λίγα λόγια, ακριβώς όπως είναι. Μόνο αναγνωρίζοντας την πλήρη έκτασή τους μπορούμε να κινητοποιηθούμε για να οραματιστούμε και να χτίσουμε ένα καλύτερο μέλλον.

 Υπάρχει στο έργο σας χώρος για ελπίδα ή κυριαρχεί η απογοήτευση;

Πολύ ωραία ερώτηση! Αν ήμουν απογοητευμένη, δεν θα έγραφα ποίηση. Υπάρχει βαθιά μέσα μου μια συγκρατημένη αισιοδοξία, η οποία πηγάζει ακριβώς από την κατανόηση των δυσκολιών και την βαθιά ριζωμένη πεποίθηση ότι το ζοφερό παρόν μπορεί και πρέπει να αλλάξει. Το έργο μου κινείται στο μεταίχμιο: χωρίς να είναι δηλωτικό, προσπαθεί να ενισχύσει την κοινωνική αυτογνωσία και να εκθέσει τα κακώς κείμενα της ελληνικής πραγματικότητας, αφήνοντας παράλληλα χώρο για αναστοχασμό κι ελπίδα για όσα μπορούν να γίνουν καλύτερα. Κι όχι για έναν άνθρωπο, αλλά για όλους μας.

 Με ποιες ποιητικές τεχνικές αποδίδετε το άγχος και την πίεση που βιώνει η γενιά αυτή;

Η ποίησή μου είναι σε μεγάλο βαθμό επιτελεστική, για να επιτύχει ακριβώς την απόδοση της πίεσης και του άγχους. Δουλεύω αρκετά με το ρυθμό, τις αναπνοές και τη δομή του λόγου. Υπάρχουν συχνά κοφτές κι επαναληπτικές φράσεις, ενώ παράλληλα γίνεται καταλογογράφηση, για να αποδώσω το αίσθημα ασφυξίας και της κλειστοφοβίας, δημιουργώντας ένταση. Μέσα σ’ αυτή την ένταση, η επανάλληψη λειτουργεί εμμονικά, όπως το άγχος που κάνει διαρκώς κύκλους χωρίς να βρίσκει σημείο αποσυμπίεσης. Έπειτα, πολλά ποιήματα κινούνται αποσπασματικά, σπάζοντας την “ηρεμία” της γραμμικής αφήγησης, ώστε να αποδοθεί ο κατακερματισμένος χαρακτήρας των εμπειριών και των υποκειμενικοτήτων μας σήμερα. Η αποσπασματικότητα είναι τα κομμάτια μας, αυτά που καλούμαστε καθημερινά να συλλέξουμε για να συνεχίσουμε να υπάρχουμε. Τέλος, ο λόγος που χρησιμοποιώ είναι, κατά βάση, καθημερινός. Η γλώσσα της ποίησής μου εδώ είναι μια γλώσσα που απευθύνεται σε όλους τους ανθρώπους, όχι μια γλώσσα με στόχο τον εντυπωσιασμό.

 Ποιος είναι ο ρόλος της τεχνολογίας και των κοινωνικών δικτύων στα ποιήματα;

Η γενιά των millennials είναι, ίσως, μία από τις πιο ενδιαφέρουσες γενιές ανθρώπων ιστορικά, καθώς βίωσε την ψηφιακή μετάβαση. Η είσοδος του internet στις ζωές των ανθρώπων, της τηλεπικοινωνίας, η δημιουργία της google καθώς και η ανάδυση των social media αποτελούν κομβικές αλλαγές στην επικοινωνία, αλλά και στον τρόπο που προσεγγίζουμε πληροφορίες καθώς και τους ίδιους τους ανθρώπους. Μέσα από τα ποιήματα της συλλογής διερευνώνται οι τρόποι που ορίζουμε την ταυτότητά μας μέσω του ετεροκαθορισμού, της σύγκρισης, της ταύτισης ή της αποστασιοποίησης. Σ’ αυτό, η τεχνολογία και τα social media λειτουργούν ως φορείς ιδεών αναπαράγοντας πρότυπα. Μέσω της ποίησής μου ανιχνεύω κομμάτια αυτού του κόσμου της ψηφιακής σφαίρας, αφήνοντας πάντοτε ένα παράθυρο ανοικτό με ένα ερωτηματικό για το κατά πόσο μας καλύπτει (τελικά) αυτό που γινόμαστε. Ο Μισέλ Φουκώ και το Judith Butler έχουν μιλήσει στην κοινωνική θεωρία για το “ρυθμιστικό ιδεώδες”, για τα πρότυπα δηλαδή που δημιουργούνται και αναπαράγονται με στόχο να προσπαθούμε όλοι (ανεπιτυχώς) να τα φτάσουμε και να γίνουμε σαν εκείνα μια μέρα (είτε σε έμφυλο, πολιτικό ή άλλο επίπεδο). Μέσα σ’ αυτόν τον αγώνα δρόμου για να γίνουμε αυτό το ιδεώδες, χάνουμε την πολύτιμη ευκαιρία να αναζητήσουμε και να ανακαλύψουμε τις εαυτές και τους εαυτούς μας. Από τη δική μου ματιά, λοιπόν, τα social media είναι αυτές οι καλογυαλισμένες βιτρίνες που προβάλλουν τις νέες κολεξιόν ρυθμιστικών ιδεωδών και με την ποίησή μου προσπαθώ να ανοίγω δρόμους για να κάνω ορατούς αυτούς τους μηχανισμούς που καθορίζουν τους τρόπους που σκεφτομαστε, ντυνόμαστε, συμπεριφερόμαστε.

Πώς επηρεάζει η οικονομική κρίση την ταυτότητα των νέων, όπως παρουσιάζεται στο έργο;

Η παρατεταμένη οικονομική κρίση είναι μία συνθήκη που επιφέρει μία αλυσιδωτή αντίδραση. Στην πραγματικότητα, αυτό που κάνει είναι να αυξάνει το κόστος ζωής, να μειώνει τους μισθούς, να δημιουργεί πληθωρισμό, να ελαχιστοποιεί τις ευκαιρίες, να απανθρωποποιεί, να φτωχοποιεί, να οξύνει τον ρατσιμό και την ξενοφοβία και, εν τέλει, να οδηγεί στην πλήρη απογοήτευση. Η κοινωνική συνθήκη που διαμορφώνει, δηλαδή, επηρεάζει άμεσα το παρόν των νέων ανθρώπων αλλά τον τρόπο που αντιλαμβάνονται την ταυτότητά τους μέσα σε αυτό. Δεν θα ήταν υπερβολή να χαρακτηρίσουμε τη γενιά των millennials ως τη γενιά της μεγάλης ματαίωσης. Η συνολική συνθήκη, δυστυχώς, δημιουργεί μία αίσθηση ακύρωσης του μέλλοντος. Όταν ένα νέο άτομο δυσκολεύεται να ζήσει στο παρόν, πως θα οραματιστεί το μέλλον; Κι αν δεν έχει τα εφόδια να οραματίζεται το μέλλον, τι κίνητρα θα βρίσκει για να δημιουργεί στο παρόν;

 Υπάρχει κάποια ποιητική φωνή που λειτουργεί συλλογικά εκφράζοντας μια ολόκληρη γενιά;

Δεν πιστεύω σε ποιητικά ή άλλους είδους μονοπώλια. Η πολυφωνία είναι εκείνη που αναδεικνύει τις διαφορετικές οπτικές των βιωμάτων και των παράλληλων βίων που έχουμε ως άνθρωποι πάνω στον ίδιο πλανήτη. Οι εμπειρίες μας είναι κοινές σε πολλά σημεία, αλλά παραμένουν βαθιά διαφορετικές. Αυτό που μπορώ να πω με σιγουριά είναι ότι μέσα από τη δική μου γραφή προσπαθώ να κοινωνήσω πλευρές αυτής της εμπειρίας: της επισφάλειας, της ματαίωσης, αλλά και της ανάγκης για σύνδεση και νόημα.

Ποιο ποίημα της συλλογής θεωρείτε πιο αντιπροσωπευτικό και γιατί;

Όλα τα ποιήματα παρουσιάζουν θραυσματα από τις ζωές των millennials. Θεωρώ ότι το κάθε άτομο που θα διαβάσει τη συλλογή θα θεωρήσει διαφορετικό ποίημα αντιπροσωπευτικότερο, βάσει των δικών του ερεθισμάτων. Για μένα, είναι το Millennials III.

Πώς μπορεί το έργο να ευαισθητοποιήσει τους αναγνώστες μεγαλύτερων γενεών;

Για να μιλήσουμε για ευαισθητοποίηση μέσω της ποίησης σε σχέση με όσα έχουμε συζητήσει μέχρι στιγμής, είναι σημαντικό να υπάρχουν τουλάχιστον δύο συνθήκες. Αρχικά, οι αναγνώστ(ρι)ες να επιλέγουν την ποίηση, καθότι αποτελεί (παραδόξως) ένα από τα πιο παραγκωνισμένα λογοτεχνικά είδη. Η δεύτερη προϋπόθεση είναι να εισέρχονται οι προηγούμενες γενιές στην ποίηση με ανοικτότητα και κατανόηση, έτοιμες να αφομοιώσουν τον προβληματισμό των millennials και να σκεφτούν τρόπους που μπορούν συλλογικά να δράσουν ώστε η κοινωνία να γίνει πιο φιλόξενη για όλα τα άτομα. Η νοσταλγία δεν βοηθάει όταν υπάρχει ένα παρόν που φλέγεται και μια ανάγκη για ένα πιο ήρεμο, πιο ανθρώπινο, πιο βιώσιμο μέλλον.

Σε ποιο βαθμό τα ποιήματα λειτουργούν ως μαρτυρία της εποχής;

Στο βαθμό που καταγράφουν μία κοινωνική πραγματικότητα, μέσα από το πρίσμα του μικρόκοσμου των βιωμάτων, ερεθισμάτων και εμπειριών μου, τα ποιήματα λειτουργούν ως μαρτυρία μιας εποχής από τη δεκαετία του 1990 μέχρι σήμερα. Σε δεύτερο, και ουσιαστικότερο, επίπεδο, τα ποιήματα αποτυπώνουν το πως βιώνεται αυτή η εποχή, ενσώματα πια. Μιλάμε για ένα υπαρξιακό αποτύπωμα πάνω στο δέρμα μας, τις ουλές μιας εποχής.

Θεωρείτε ότι η ποίηση μπορεί να γίνει «πρώτο σκαλί» αλλαγής;

Αν δεν το πίστευα, δεν θα έγραφα ποίηση. Η ποίηση δεν είναι μόνο τέχνη, αλλά και κοινωνός μιας εμπειρίας που μπορεί να μετα-κινήσει τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο. Κι αυτή η μετα-κίνηση είναι το “πρώτο σκαλί” για την αλλαγή.